یوگا راهكاري مناسب در توانمند سازي منابع انساني

( کاربرد یوگا در روان شناسی صنعتی و سازمانی)

 

هدف از اين مقاله بررسي فشارهاي رواني- اجتماعي و مشكلات جسمي نيروي انساني شاغل در سازمانها می باشد.همچنين اثر بخشي تكنيك هاي یوگا به عنوان راهکاری برای توانمند سازي منابع انساني و در نتيجه افزايش بهره وري سازمانها بیان می شود.
سوانح و صدمات فيزيكي ناشي از برخي كارهاي سنگين و حتي مرگ و مير يكي از مشكلات بزرگي است كه خسارات و هزينه هاي هنگفت و لطمات جبران ناپذيري را براي سازمانها به همراه دارد.طبق بررسي هاي انجام شده اغلب اين سوانح بر اثر عدم هوشياري و تمركز، خستگي هاي مفرط  وعدم آگاهي از شيوه صحيح انجام كار رخ می دهد. غفلت ناگهاني بر اثر خستگي زياد و عدم تمركز در هنگام كار با دستگاه هاي سنگين حوادث ناگواری را به بار می آورد و موجب  غیبت بیش از اندازه کارکنان می شود. همچنین بسياري از مشکلات جسمانی از جمله كمردردها، زانودردها و … به دليل طرز غلط ايستادن، نشستن نادرست و يا بلندكردن بار مي باشد. اينگونه فعاليت هاي نادرست به مرور زمان باعث آسيب وضعيت بدن مي شود. عدم تحرك كافي در بعضي از افراد(‌افراد پشت ميز نشين) نيز  باعث ضعف عضلاني و تحليل رفتن عضلات مي شود.
فشار عصبي ناشي از استرس هاي كار از ديگر مشكلات نيروي انساني است که هم بر افراد  و هم بر سازمان تاثیرات نامناسب بر جای می گذارد. علائم فیزیکی از جمله افزایش فشار خون، نامنظم شدن دستگاه گوارش، بی اشتهایی و زیاده خوری و... علائم روانی از جمله ضعف در تمرکز، رفتارهای تهاجمی، احساس گناه، خستگی، عدم قدرت در تصمیم گیری و... مواردی است که بر اثر فشارهای عصبیِ فردی به وجود می آید که به طور کلی باعث می شود افراد فاقد کنترل و توانایی شوند و کارکرد نامطلوب داشته باشند. فشار های عصبیِ درون سازمانی نیز بر روحیه جمعی یک سازمان تاثیر می گذارد و باعث بروز مشکلاتی در امور مالی و پرسنلی می شود. تغییرات غیر منتظره در میزان غیبت کارکنان، کاهش کیفی محصولات و خدمات سازمان، افزایش تعداد اتفاقات ناگوار در سازمان و... از جمله عواملی است که در فشارهای عصبی ِ سازمانی نقش دارند.
از ديگر مشكلات منابع انساني عدم توانايي كافي در ايجاد روابط اجتماعي مطلوب و مناسب و ناپويايي گروهي و نارضايتي از كار و محيط كاري مي باشد. مطالعات روان شناسان اجتماعي كه عمدتا در صدد شناسايي رفتار گروهي هستند نشان داده است كه تاثير پذيري اعضاي گروه يا سازمان از يكديگر و بر همديگر، پيوستگي و پيوند آنها را موجب مي شود. هر زمان درجه تفاهم و پيوند بين افراد يك سازمان (‌در هر مقام و درجه)‌در سطح بالايي باشد، گروه سازماني انسجام بيشتر و روابط منفي كمتري خواهد داشت.
عدم رضايت و ناخشنودي از كار ، افسردگي هاي ناشي از افسوسهاي گذشته، اضطراب و نگراني از آينده نيز از جمله مشكلات عاطفي – احساسي منابع انساني مي باشد.
بنابراين وجود فوق برنامه هايي جهت ارتقا ء سطح سلامت جسمي و رواني منابع انساني در هر سازمان لازم و ضروري است. يكي از راهکارهای مؤثر در اين راستا بهره گیری از تكنيك هاي يوگا مي باشد.
يوگا طريقي است به سوي تعادل و تعالي كه با ايجاد وحدت بين تن و روان از يك سو و انسان با كل هستي از سوي ديگر، به رشد و تكامل انسان و توسعه خرد و صلح مي انجامد . بدون شك يوگا قديمي ترين روش ارتقاء شخصيت آدمي است كه تاثيرات شگرفي بر انسان مي گذارد . به همين دليل است كه مدت هزاران سال پايدار مانده است و امروزه نيز به صورت علمي و كاربردي مورد استفاده بسياري از انسانها و ارگانها مي باشد.
يوگا در پايان قرن 19 در اروپا و آمريكا اشاعه يافت و درآنجا درمراكز تحقيقاتيِ بسياري  مورد پژوهش قرار گرفت و تاثيرات آن بر جسم و روان به اثبات رسيد. به طور مثال تحقيقات بيمارستان كارولينسكا در استكهلم، تاييد كرد كنترل جسم و ذهن در نتيجه يوگا نه تنها افسانه نيست بلكه حقيقت محض است .اين چنين يوگا مقبول عام شده و هر روز ميليون ها نفر از طريق كتاب و مقاله و رسانه هاي گروهي با يوگا آشنا مي شوند و از آن بهره مند مي شوند. اثرات یوگا بر زندگی به قدری مفید است که سازمان بهداشت جهانيWHO آن را به همه مردم توصيه كرده است.
امروزه سازمانهاي بسياري از يوگا و يا بخش هايي از آن در ايجاد سلامتي و بهبود بيماري هاي جسمي و رواني و يا ارتقاء سطح توانمندي هاي جسمي و ذهني استفاده مي كنند و كاربردهاي يوگا در مديريت، آموزش و پرورش، بهداشت و درمان، ‌روان شناسي،‌ ورزش و  …روز به روز گسترده تر مي شود.
در بخش منابع انسانی هدف از يوگا توانمند سازي جسمي و رواني افراد در هر رده شغلي به منظور افزايش بهره وري سازمان مي باشد. در اين راستا از تكنيك هاي مختلف يوگا از جمله آسانا   (وضعیت های یوگا)، پراناياما(تکنیک های تنفسی)، تن آرامي، مراقبه و … استفاده مي شود كه در زير به توضيح هر يك از اين بخش ها مي پردازيم:

1- آسانا Asana : وضعيت ها و حركات يوگا به منظور پيشرفت جسم و ذهن و هماهنگي بين آنها یکی از بخش های یوگا است که موجب تعادل جسم و آرامش ذهن می شود.اين حركات بسيار نرم و آرام بوده و با نگه داشتن بدن در حالت هاي كشش و پيچش هاي ملايم و مطلوب با آگاهي و تمركز انجام می شود. بازتاب هاي طبيعي بدن و اندامهاي مختلف را تصحيح مي كند و موجب افزایش آگاهي از جسم و بهبود تجربه هاي حسي و احساس لذت مي گردد. آساناهای يوگا نه تنها باعث خستگي نمي شوند، بلكه برطرف كننده خستگي هاي جسمي و ذهني می باشند و سلامت جسمي (‌تصحيح اندامها و استخوان بندي، ‌تنظيم غدد داخلي، تقويت عضلات و بهبود گردش خون) را به همراه دارند. بنابراين استفاده از آساناهای یوگا در فواصل كاري سبب رفع خستگي هاي جسمي و افزايش نشاط ، شادابي و هوشياري شده و به مرور زمان سبب تصحيح وضعيت بدن مي شود.  همچنين از آسيب به اندامهاي بدن به دليل فعاليت هاي نادرست كه قبلا ذكر شد جلوگيري مي كند.انجام اين آساناها به خصوص براي كساني كه هميشه پشت ميز نشسته و هيچ گونه تحركي ندارند بسيار مفيد است .آساناهای یوگا بدين علت كه بسيار نرم و آرام انجام مي شوند، در هر مكاني حتي به صورت نشسته و پشت ميز و در همان محيط كار قابل اجرا هستند. لازم به ذكر است رمز اثربخشي آساناهای يوگا به اين دليل است كه فرد هنگام انجام حركات، آگاهي و تمركز داشته و توجه خود را معطوف به بدن و تاثيرات حركت در بدن مي كند و در نتيجه نسبت به جسم خود آگاه تر شده و وحدت بين جسم و ذهن نيز برقرار مي شود. علاوه بر اين هماهنگي نفس با حركت يكي ديگر از علل اثر بخشي حركات مي باشد .

آساناهايي كه در اين مقاله اشاره مي شود به دو دسته تقسيم مي شوند:
الف- آساناهاي آرام بخش: سكون و تمركز ايجاد كرده، تعادل بيشتري بين قواي جسمي و رواني برقرار مي كنند.
ب - آساناهاي نيرو بخش: آن دسته از عضلات بدن را كه در زندگي غير فعال روزانه به كار گرفته نمي شوند ورزش مي دهند و مانع از تحليل رفتن و ضعيف شدن آنها مي شوند. هدف این آساناها تقويت و ورزش عضلات فراموش شده(به خصوص عضلاتي كه با ستون مهره ها در ارتباطند)، تقويت اندامهاي داخلي و تنظيم كار غدد داخلي است و باعث پايداري ، تندرستي، عدم تغيير شكل استخوان بندي، رفع دردهاي مزمن و به طور خلاصه نيرومندي تن و آرامش و آسايش روان می باشند. همچنين از آنجا که عدم تحرك كافي يكي از علل  بيماري هايي است كه امروزه منابع انساني به آن دچار مي شوند ( از جمله فشار خون ، سكته ، ضعف ستوت فقرات و … ) انجام این آساناها در پيشگيري از بيماري های ذکر شده نیز مؤثر و مفيد است.
لازم به ذكر است به دليل گستردگي آساناها(از حركات بسيار ساده تا پيچيده) و نرمي و آرامشي كه در انجام آنها وجود دارد،این حرکات در هر سني قابل اجرا هستند و حتي كساني كه مشكلات و بيماري هاي جسمي دارد مي توانند زير نظر پزشك برخي از حركات را انجام داده و از آنها بهره مند شوند.

2- پراناياماPranayama  : به معنای كنترل نيروي حياتي به وسيله تنفس هاي منظم شده است. آدمي با توجه و تمركز بر نفس از سير دروني خويش آگاه مي شود و با كنترل و تسلط بر تنفس ، بر خويش كنترل و تسلط پيدا مي كند.
 يوگا با ارائه روشهاي تنفسي متعدد به انسان مي آموزد كه چگونه ظرفيت تنفسي خود را افزايش داده و از انرژي بيشتري بهره مند گردد و بر سلامت اندام هاي تنفسي و ساير اندام ها بيفزايد.همچنین با تنظيم ريتم تنفس بر هيجانات و ذهن خود اثر گذاشته و خود را آرام سازد. زيرا تنفس با ذهن و هيجانات رابطه نزديكي دارد. اين حقيقت را مي توان از طرز تنفس افراد خشمگين، وحشتزده، غمگين و آرام دريافت.
امروزه در روان شناسي كنترل نفس به عنوان يكي از راهکارهاي مدیریت هيجانات، به کار برده می شود.كنترل تنفس به خصوص براي كاهش استرس و اضطراب بسيار مفيد است و فشارهاي عصبي و عوارض ناشي از آن را تقليل مي دهد. بنابراين استفاده از تكنيك هاي تنفسي براي بسياري از نيروهاي انساني كه كارهاي سخت و تنش زا و سرشار از استرس و اضطراب دارند مانند كاركنان نيروي انتظامي، آتش نشاني و … . نقش بسزايي دارد. انجام يك تمرين ساده تنفسي مانند تنفس شكمي و يا شمارش معكوس بازدم در هنگام بحران ، عوارض ناشی از استرس را كاهش مي دهد، از نشانه های اضطراب می کاهد،امواج مغزي را آرام  مي كند و به تمرکز کمک می کند.در نتيجه فرد به سرعت كنترل خود را به دست گرفته و در نهايتِ آرامش، بهترين تصميم گيري و عملكرد را بروز می دهد.
علاوه بر اين انجام تكنيك هاي تنفسيِ فرح بخش د رمحيط كار، سطح سرخوشي و نشاط افراد سازمان را بالا برده، خستگي ها را زايل مي كند و در نتيجه افراد را قادر مي سازد با نيرو و انرژي بيشتر، تلاشي نو را آغازگر باشند.  

 
‌3- تن آرامي (آرمیدگی)  Relaxation : آرمیدگی يك مهارت فردي است كه باعث رفع تنش ها و انقباضات عضلاني – عصبي شده ، سيستم دستگاه عصبي را متعادل كرده، ميزان استرس هورمون ها، فعاليت الكتريكي ، سطح برانگيختگي و خستگي هاي ناشي از كار را كاهش مي دهد و در نتيجه برسلامتي و سرخوشي افراد سازمان می افزاید.
تنش و اضطراب ضايع كننده نيرو و توان انسان است. در هنگام تنش و اضطراب عضلات سخت و منقبض مي شوند و نيروي فراواني را به هدر مي دهند. زيرادر چنين حالتي علاوه بر نيروي لازم براي كار، نيروي اضافي براي خنثي كردن تنش و انقباض ماهيچه ها نيز به كار گرفته مي شود. در نتيجه فرد زودتر از موعد خسته و خموده شده و بازده مفيد كاري كاهش پيدا مي كند. بنابراين توانايي آرمیدگي به هنگام خستگي مهمترين و با ارزش ترين چيزي است كه انسان مي تواند داشته باشد و يوگا علاوه بر فوايد بسيارش هنر آرامش داشتن و آرمیدگي را به ارمغان مي آورد. پژوهش هاي آزمايشگاهي نشان داده است كه آرمیدگي به سبك يوگا ده درصد بيشتر از خواب معمولي به اندامهاي تنفسي، قلب و گردش خون آسايش مي بخشد.
 بررسي ها نشان مي دهد كارگراني كه كار بي وقفه و طولاني دارند و  برانگيختگي و فشار هيجاني زيادي را تحمل مي كنند، ميزان ترشح آدرنالين در آنها زياد بوده و در نتيجه توانايي جسمي آنها در برابر بيماري ها كاهش مي يابد. در نتيجه انجام تكنيك آرميدگي در زمانهاي مناسب(زمان هاي استراحت در فواصل كار و يا پايان كار) با رفع خستگي ناشي از فشار كار،‌ سلامت افراد را تضمين مي كند.
لازم به ذكر است فشارهاي عصبي ناشي از كار و خستگي مفرط عامل مهمي در افزايش مصرف مواد مخدر(‌ سيگار و … ) مي باشد و همان طور كه قبلا ذكر شد علاوه بر اينكه سلامتي افراد را به خطر مي اندازد، هزينه هاي گزافي را پديد مي آورد. بنابراين انجام تمرينات آرميدگي باعث تضمين سلامت افراد و كاهش هزينه هاي بهداشتي و درماني شده و از هزينه هاي گزاف مصرف مواد مخدر نيز جلوگيري مي كند.

4- مراقبه Meditation : تمركز و توجه به منظور جمع آوري نيروي عظيم ذهن و يك سويه كردن و جهت دادن آن به منظور افزايش توانايي هاي ذهني ،‌خلاقيت و نوآوري هدف هر مراقبه ای است.
پژوهش هاي بسيار در مراكز پژوهشي ژاپن ، هند ، اروپا و آمريكا ثابت كرده است كه مراقبه روشي مناسب براي كنترل جسم و ذهن مي باشد و اثرات بسياري در كم كردن استرس و بهبود شرايط عصبي، برقراري تعادل و تعالي جسمي و رواني دارد.
بررسي هاي پزشكي تغييرات زير را كه در نتيجه حالت مراقبه و رسيدن به آرامش و آگاهي در انسان ايجاد مي شوند، نشان داده است:
- قلب آرام مي شود و ضربان قلب كاهش مي يابد.
- نياز به مصرف اكسيژن كم مي شود.
- مغز امواج آلفا توليد مي كند .
- تنفس آرام مي شود و از تعداد آن كاسته مي شود.
- لاكتات خون كاهش مي يابد.
كليه تغييرات فوق نشانه هاي آرامش و استراحت عميق هستند كه انسان را از استرس آزاد ساخته و ظرفيت تحمل شرايط پر اضطراب زندگي شغلي را افزايش مي دهد.
از آثار روان شناختي مراقبه مي توان افزايش عزت نفس، هوش هیجانی، استقامت، انعطاف پذيري، حس همدلي و همياري، عشق ورزي، آرامش خاطر و صلح دروني، پويايي و … را نام برد كه همگي براي مشاركت گروهي و تحكيم روابط بين سازماني و پويايي گروه مؤثر است. شواهد نشان مي دهد افرادي كه مدتي در كنار هم به مراقبه گروهي مي پردازند، نسبت به هم تعلق خاطر و احساس خويشاوندي (از شاخص هاي دوام گروه)پيدا مي كنند . بنابراين مراقبه هاي گروهي در دوام و استحكام روابط گروهي سازمانها بسيار مفيد است.
مراقبه آرامش و ثبات رواني و آگاهي متعالي را به همراه دارد كه طبعا انسان را سرشار از عشق، مهر، دوستي، نيكي و خيرخواهي، آزادگي و رضامندي كرده و روحيه همكاري و همياري را در فرد پرورش مي دهد. چنين فردي نه تنها به خود عشق مي ورزد و از زندگي با وجود تمام مشكلات راضي و خرسند و همواره سپاسگزار است بلكه به ديگران نيز عشق مي ورزد و براي رشد و شكوفايي آنها مي كوشد چرا كه به آن درجه از آگاهي رسيده است كه خوشبختي واقعي را در خوشبختي جمع جستجو مي كند.در نتيجه مراقبه باعث تغيير نگرش فرد از رويکرد جزء نگر و فرد نگر به رويكرد كل گرا و نظام گرا( سيستماتيك)‌شده و به دوام و بقاي هر سيستم سازماني مي افزايد. زيرا با چنین رویکردی افراد سازمان همواره براي سازمان و رسيدن به اهداف سازمان تلاش مي كنند و نفع شخصی را در گرو نفع سازمان می دانند.
همچنين مراقبه به فرد مي آموزد كه چگونه در لحظه( اينجا و اكنون) زندگي كند. نه با افسوسهاي گذشته و نه با اضطراب از آينده بلكه با آرامش ، اميدواري و هوشياري كامل، بهترين استفاده و بيشترين بهره وري را در زمان حال ببرد.مراقبه رسيدن به آرامش دروني را ميسر مي سازد و مسلما يكي از ويژگي هاي شخصيتي مفيد در افراد سازمان داشتن آرامش دروني است.

مراقبه رسوبات و اشتغالات ذهني را پاكسازي كرده و بصيرت  Insight فرد را افزايش مي دهد در نتيجه وي قادر مي شود با مشاهده و ارزيابي درست بهترين عملكرد را داشته باشد و خود را براي هرگونه تجربه جديد باز مي گذارد (Openness To Experience) . در نتيجه در برابر تغيير مقاومت نمي كند . لازم به ذكر است مقاومت در برابر تغيير يكي از بزرگترين مشكلات يك سازمان است كه به اشكال گوناگون مانند نارضايتي و تنش هاي شغلي، تعارضات گروهي و … در بين كاركنان آشكار مي شود و ناشي از سوء تفاهم ، ارزيابي نادرست، عدم اعتماد ، ترس و … مي باشد.

در مجموع مي توان گفت يوگا يك روش زندگي درست و متعادل است و براي هر فردي در هر سن و موقعيتي مفيد است. اين روش با تغيير الگوهاي رفتاري و باورهاي نادرست و آموزش سبك زندگي متعادل همراه با آگاهي و آرامش ، سلامت جسمي- ذهني – رواني و اجتماعي افراد را تضمين كرده و باعث رشد و خود شكوفايي آنها مي شود و تاثيرات مفيدي را در زندگي فردي، اجتماعي و شغلي افراد به همراه دارد. اثر بخشي تمرينات يوگا در كاهش استرس و افزايش سلامت جسمي و رواني انسان از مدتها پيش ثابت گردیده و انجام اين تمرينات از طرف سازمان بهداشت جهاني توصيه شده است. علاوه بر اين برگزاري جلسات يوگا با كمترين امكانات و هزينه ها قابل برگزاري است و بسياري از هزينه هاي جانبي از جمله هزينه هاي درماني را كاهش مي دهد. بنابراين توصيه مي شود در راستاي توانمند سازي افراد سازمانها و تحكيم روابط بين فردي گروه هاي سازماني، از يوگا و يا بخش هايي از آن استفاده گردد ودر برنامه كاري سازمان زمان هاي مشخصي به انجام تمرينات مختلف يوگا( به ويژه وانهادگي و مراقبه) اختصاص داده شود.

 

نويسنده:

نرگس عيوضي-روانشناس باليني- مربي يوگا- عضو مؤسسه يوگاي علمي نوا